Khotbah I
Innal hamda lillahi nahmaduhu wa nasta’inuhu wa nastaghfiruhu wa na’udzu billahi min syururi anfusina wa min sayyi’ati a’malina. Man yahdihillahu fala mudhilla lah, wa man yudhlil fala hadiya lah. Asyhadu alla ilaha illallah wahdahu la syarika lah wa asyhadu anna Muhammadan ‘abduhu wa rasuluh.
Allahumma shalli wa sallim ‘ala nabiyyina Muhammad wa ‘ala alihi wa shahbihi wa man tabi’ahum bi ihsanin ila yaumil qiyamah. Amma ba’du.
Ya ayyuhan nasuttaqu rabbakumulladzi khalaqakum min nafsiw wahidatiw wa khalaqa minha zawjaha wa batstsa minhuma rijalang katsiraw wa nisa’a. Wataqullahalladzi tasa’aluna bihi wal arham. Innallaha kana ‘alaikum raqiba.
Ya ayyuhal ladzina amanuttaqullaha haqqa tuqatihi wa la tamutunna illa wa antum muslimun. Amma ba’du.
Ma’asyiral muslimin jamaah Jumah rahimakumullah.
Puji lan syukur katuraken dhumateng ngarsanipun Allah Ta’ala, Dzat Ingkang Maha Kuwaos lan Ingkang Maha Welas ugi Asih. Namun dhumateng piyambakipun kita manembah lan nyuwun pitulungan.
Shalawat ugi salam mugi tansah kalimpahaken dhumateng Rasulullah Muhammad SAW. Sumrambah dhumateng keluarga lan para sahabatipun. Mugi kita sedaya pinaringan syafa’atipun benjang ing dinten kiyamat, amin.
Sumangga kita sedaya tansah hambudidaya lan ningkataken takwa dhumateng Allah Ta’ala kanthi saestu-estunipun takwa. Kita tindakaken sedaya punapa ingkang dados titahipun lan kita tilar sedaya punapa ingkang dados pepacuhipun Allah SWT. Awit saking menika karakter mukmin ingkang sejatosipun.
Allah Ta’ala paring pangandikan,
Yaa ayyuhalladzina amanuttaqullaha haqqa tuqatihi wala tamutunna illa wa antum muslimun
“He para wong Mukmin kabeh, sira padha wedia ing Allah kalawan sajatining wedi, Ian sira aja padha mati, kajaba mati Islam.” (QS. Ali Imran: 102)
Ma’asyiral muslimin jamaah Jumah rahimakumullah.
Sakderengipun kita sami nglebeti wulan ingkang agung lan mulya, inggih punika wulan Ramadan. Wulan ingkang kebak berkah, kebak rahmat, kebak pangapunten, lan dados wulan pembebasan saking siksa neraka. Wulan punika dudu namung wulan biasa ing antawisipun rolas wulan, nanging wulan istimewa ingkang dipunparingaken Allah ﷻ dhateng umatipun Nabi Muhammad ﷺ.
Ing wulan punika, kitab suci Al-Qur’an kapundhut saking Lauhul Mahfudz, lajeng kapunwahyukaken dhateng Nabi Muhammad ﷺ minangka pitedah tumrap manungsa.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ
“Yaa ayyuhalladziina aamanuu kutiba alaikumush shiyaamu kamaa kutiba alalladziina min qablikum laallakum tattaquun
He wong-wong kang padha iman, diwajibake marang sira kabeh pasa, kaya sing wis diwajibake marang wong-wong sadurunge sira, supaya sira dadi wong sing padha taqwa. (QS. Al-Baqarah: 183)
Saking ayat punika, kita saged mangertosi bilih Ramadan dudu namung tradhisi taunan utawi kabudayan rutin saben taun. Nanging Ramadan punika madrasah ruhani, papan sinau kangge mbentuk pribadhi ingkang langkung sae. Tujuan utama puasa punika supados kita dados tiyang ingkang taqwa.
Taqwa tegesipun tansah rumangsa diawasi dening Allah ﷻ, nindakaken perintahipun kanthi ikhlas, lan nilar laranganipun kanthi temen. Nalika kita siyam, sanadyan boten wonten tiyang sanes ingkang ningali, nanging kita tetep boten nedha lan ngunjuk.
Puasa ugi nglatih kesabaran. Sabar nalika ngadhepi ngelih lan ngelak, sabar nalika ngempet emosi, lan sabar nalika ngempet hawa nafsu. Wulan Ramadan dados latihan ngendhaleni diri, supados kita boten dados tiyang ingkang gampang nesu, gampang nyacat, utawi gampang tumindak kasar.
Kajawi punika, Ramadan ugi nglatih rasa peduli sosial. Nalika kita sami ngraosaken ngelih lan ngelak, kita saged langkung mangertosi kahananipun para fakir miskin ingkang saben dintenipun ngraosaken kados mekaten. Saking ngriku, timbul welas asih, semangat sedekah, lan kepinginan nulungi sesami.
Mila, mlebeting wulan Ramadan punika kedah kita sambut kanthi rasa bungah lan syukur. Aja namung nyiapaken dhaharan lan kabutuhan lahiriyah kemawon, nanging ugi nyiapaken ati lan ruh kita. Resiki ati saking dendam lan sengit, tambah niyat ibadah, lan tekadaken badhe langkung rajin maca Al-Qur’an, shalat jamaah, tarawih, lan amal shalih sanesipun.
Mugi-mugi nalika Ramadan rampung, kita boten namung pikantuk gelar “wis pasa”, nanging dados tiyang ingkang langkung taqwa, langkung sabar, langkung jujur, lan langkung peduli dhumateng sesami. Dados makna sejati saking Ramadan saged kita raosaken lan kita wujudaken ing gesang saben dinten.
Jamaah ingkang dipunparingi rahmat dening Allah ﷻ,
Siyam Ramadan punika hukume wajib tumrap saben muslim ingkang sampun baligh, berakal sehat, lan saged nindakaken. Kawajiban punika kalebet rukun Islam, dhasar utama ingkang nyangga tegake agami kita.
Rasulullah ﷺ sampun ngendika:
بُنِيَ الْإِسْلَامُ عَلَى خَمْسٍ: شَهَادَةِ أَنْ لَا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُوْلُ اللّٰهِ، وَإِقَامِ الصَّلَاةِ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَصَوْمِ رَمَضَانَ، وَحَجِّ الْبَيْتِ
“Buniyal islaamu alaa khamsin syahaadati an laa ilaaha illallaah wa anna Muhammadan rasuulullaah wa iqaamish shalaati wa iitaaiz zakaati wa shaumi Ramadhaana wa hajjil bait
Islam kuwi ditegakake saka limang perkara: syahadat nyekseni ora ana sesembahan kejaba Allah lan yen Muhammad iku utusane Allah, ngedegake shalat, mbayar zakat, pasa Ramadan, lan haji menyang Baitullah. (HR. Bukhari lan Muslim)
Saking hadits punika kita saged mangertosi bilih siyam Ramadan punika dudu amalan sunah, nanging kalebet rukun, pondasi agami. Menawi pondasi punika dipunruntuhaken, mesthi bangunanipun dados ringkih. Mila, tiyang ingkang sengaja nilar puasa tanpa uzur syar’i, punika kalebet dosa ageng.
Nanging Islam punika agami ingkang rahmat lan maringi keringanan. Kangge tiyang ingkang sakit, safar, utawi wonten uzur sanes kados tiyang sepuh ingkang boten kiyat, ibu ngandhut utawi nyusoni ingkang kuatir dhateng kesehatane, Allah maringi rukhsah (keringanan) kangge nggantos ing dinten sanes utawi kanthi fidyah manut ketentuan syariat. Punika nedahaken bilih Allah ﷻ boten badhe nyusahaken kawulanipun, nanging ngersakaken kemudahan lan kabecikan.
Jamaah ingkang kinurmatan,
Siyam punika boten namung nahan ngelih lan ngelak wiwit fajar dumugi surup. Makna sejati siyam punika langkung jero. Siyam ugi nahan lisan saking tembung goroh, guneman ala, fitnah, lan ghibah. Siyam ugi njagi pandangan saking perkawis ingkang dilarang. Siyam ugi nahan kuping saking mirengaken kemaksiatan, lan nahan tangan saha sikil saking tumindak dosa.
Rasulullah ﷺ ngendika:
مَنْ لَمْ يَدَعْ قَوْلَ الزُّورِ وَالْعَمَلَ بِهِ فَلَيْسَ لِلّٰهِ حَاجَةٌ فِي أَنْ يَدَعَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ
“Man lam yada qawla zuurii wal ‘amala bihii falaisa lillaahi haajatun fii an yada’a tha aamahu wa syaraabahu
Sapa sing ora ninggalake omongan goroh lan tumindak ala, mula Allah ora butuh dheweke ninggalake mangan lan ngombe. (HR. Bukhari)
Hadits punika maringi pepeling bilih puasa tanpa njagi akhlak lan tumindak sae, namung dados lapar lan ngelak kemawon, tanpa pikantuk pahala ingkang sampurna. Mila, nalika kita siyam, kita kedah ngreksa laku, ngreksa lisan, lan ngreksa ati.
Wulan Ramadan punika wekdal kangge mbentuk karakter. Menawi saben dinten kita saged nahan hawa nafsu, nahan nesu, lan ngendhaleni diri, mugi sakwise Ramadan kita dados pribadi ingkang langkung sabar, langkung alus budi, lan langkung disiplin.
Mila, ayo kita sami nindakaken kewajiban siyam punika kanthi iman lan ihtisab, kanthi yakin lan ngarep-arep ganjaran saking Allah ﷻ. Aja namung awit kebiasaan utawi ajrih kaliyan manungsa, nanging awit taat lan tresna dhumateng Gusti Allah.
Mugi Allah ﷻ paring kekuatan dhumateng kita sedaya kangge nglampahi siyam Ramadan kanthi sampurna lahir lan batin.
Hadirin jamaah Jumat ingkang dipunmulyakaken dening Allah ﷻ,
Wulan Ramadan punika boten namung wulan ibadah pribadi, nanging ugi wulan kepedulian sosial. Ing wulan punika, rasa kebersamaan lan welas asih kedah langkung kita uripaken. Salah satunggaling amal ingkang ageng sanget ganjaranipun inggih punika maringi dhaharan kangge tiyang ingkang badhe berbuka puasa.
مَنْ فَطَّرَ صَائِمًا كَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِهِ غَيْرَ أَنَّهُ لَا يَنْقُصُ مِنْ أَجْرِ الصَّائِمِ شَيْئًا
“Man fatthara shaaiman kaana lahuu mitslu ajrihii ghaira annahu laa yanqushu min ajrish shaaimi syai an
Sapa sing menehi pangan kanggo wong sing pasa nalika arep buka, dheweke bakal oleh pahala kaya pahalane wong sing pasa kuwi, lan ora suda sethithik wae saka pahalane wong sing pasa mau. (HR. Tirmidzi)
Subhanallah, pinten ageng lan jembar karunia Allah ﷻ. Kita boten kedah nindakaken amal ingkang abot sanget, namung kanthi maringi setunggal kurma, segelas toya, utawi sekedhik panganan kangge berbuka, kita sampun pikantuk pahala kados tiyang ingkang siyam sedinten muput.
Punapa malih menawi kita saged nyawisaken dhaharan kangge kathah tiyang: para tetangga, para santri, para musafir, utawi kaum dhuafa. Saben suapan ingkang dipunpendhet kangge berbuka, insyaAllah dados ladang pahala kangge kita.
Jamaah ingkang kinurmatan,
Amal maringi dhaharan berbuka punika ugi nglatih kita dados tiyang ingkang dermawan lan peduli. Nalika kita mbagi rejeki, sesambetan antarane warga dados langkung raket. Rasa ukhuwah Islamiyah saya kiyat, boten wonten sekat antarane sugih lan miskin, antarane pejabat lan rakyat. Sedaya sami lungguh bebarengan, sami ngentosi adzan maghrib, sami ngraosaken nikmatipun berbuka.
Ing ngriku wonten nilai kebersamaan lan kesederhanaan. Ramadan ndidik kita supados boten namung mikiraken kabutuhan pribadi, nanging ugi mikiraken kahananipun sedherek-sedherek kita ingkang kekirangan.
Mila, ayo kita gesangaken budaya berbagi ing wulan Ramadan punika.
Menawi kita gadhah keluwihan rejeki, sisihaken kangge sedekah berbuka. Menawi boten kathah, sekedhik ugi boten napa-napa. Ing ngarsanipun Allah, ingkang dipun tingali punika dudu ageng alitipun pemberian, nanging keikhlasan lan kebersihan niatipun.
Mugi kanthi semangat maringi dhaharan berbuka, masyarakat kita dados masyarakat ingkang guyub, rukun, lan kebak rahmat. Lan mugi Allah ﷻ maringi kita pahala ingkang tikel-tikel, saha ngempalaken kita sedaya wonten ing swarga-Nipun kelak. Aamiin.
Wulan Ramadan punika saestu kesempatan emas kangge nambah pahala lan ndandani diri. Boten saben wulan kita pikantuk suasana kados mekaten. Ramadan punika wekdal ingkang kebak rahmat, wekdal ingkang lawang-langit kados kabikak, lan pahala amal sae dipunlipatgandhakaken dening Allah ﷻ.
Rasulullah ﷺ sampun ngendika:
إِذَا جَاءَ رَمَضَانُ فُتِحَتْ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُ النَّارِ وَصُفِّدَتِ الشَّيَاطِينُ
Idzaa jaa a Ramadhaanu futihat abwaabul jannati wa ghulliqat abwaabun naari wa suffidatis syayaathiin
Yen wulan Ramadan wis teka, lawang-lawang swarga dibukak, lawang-lawang neraka ditutup, lan para setan dibelenggu..” (HR. Bukhari lan Muslim)
Hadits punika maringi kabar bungah dhumateng kita sedaya. Lawang swarga kabikak, tegesipun kesempatan mlebet swarga saya amba. Lawang neraka katutup, tegesipun kesempatan kaslametan saya ageng. Setan-setan kabelenggu, tegesipun gangguan lan godhanipun dados langkung suda. Mila boten wonten alesan kangge males utawi nundha-nundha amal sae.
Ing wulan punika, amal sunah kados dipunangkat drajatipun kados amal wajib, lan amal wajib dipunlipatgandhakaken pahalanipun kaping pirang-pirang. Punika nuduhaken bilih Ramadan punika musim panen pahala. Sinten ingkang sregep nandur amal, piyambakipun badhe kathah panen ganjaran.
Mila, ayo kita perbanyak amal ibadah:
Sepisan, kathah-kathah maca Al-Qur’an. Ramadan punika wulan diturunakenipun Al-Qur’an, mila prayogi menawi kita langkung cedhak kaliyan kitab suci. Saben huruf ingkang kita waca, wonten ganjaranipun.
Kaping kalih, nguripaken qiyamul lail, kados tarawih lan tahajud. Wengi Ramadan punika kebak keutamaan. Nalika tiyang sanes tilem, kita ngadeg shalat, nyuwun pangapunten lan rahmat saking Allah ﷻ.
Kaping tiga, ngiyataken sedekah. Ramadan punika wulan dermawan. Sedekah boten badhe nyuda rejeki, malah nambahi berkah lan ngresiki bandha kita.
Kaping sekawan, kathah istighfar lan donga. Manungsa punika kebak lepat lan dosa. Ramadan punika wekdal ingkang sae kangge nyuwun pangapunten. Allah ﷻ remen maringi ampun dhumateng kawulanipun ingkang tobat kanthi temen.
Jamaah ingkang kinurmatan,
Aja ngantos Ramadan lumampah tanpa wonten owah-owahan ing gesang kita. Aja namung owah jadwal nedha lan tilem kemawon, nanging ati lan akhlak kita ugi kedah owah dados langkung sae. Menawi sakderengipun kita kirang sabar, mugi dados langkung sabar. Menawi kirang rajin ibadah, mugi dados langkung sregep.
Dadosna Ramadan punika madrasah ruhani, papan sinau kangge ndidik jiwa lan ngresiki ati. Supados sasampunipun Ramadan rampung, kita medal dados hamba ingkang langkung taqwa, langkung cedhak kaliyan Allah ﷻ, lan langkung sae tumrap sesami.
Mugi Allah ﷻ paring kita kekiyatan lan istiqamah nglampahi Ramadan kanthi kebak iman lan keikhlasan, saha paring kita pahala ingkang tikel-tikel lan derajat ingkang langkung inggil. Aamiin ya Rabbal ‘alamin.
بَارَكَ اللهُ لِيْ وَلَكُمْ فِيْ الْقُرْأَنِ الْكَرِيْمِ، وَنَفَعَنِيْ وَإِيَّاكُمْ بِمَا فِيْهِ مِنَ الْأَيَاتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيْمِ، وَتَقَبَّلَ اللهُ مِنِّيْ وَمِنْكُمْ تِلاَوَتَهُ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيْعُ الْعَلِيْمِ، وَاسْتَغْفِرُوْهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُوْرُ الرَّحِيْمُ
Baarakalloohu lii walakum fil qur'aanil kariim, wanafa'anii wa iyyaakum bimaa fiihi minal aayaati wadz dzikri al hakiim, wataqabbalalloohu minnii waminkum tilaawatahu innahu huwas samii'ul 'aliim, wastaghfiruuhu innahu huwal ghafuurur rahiim
Khotbah II
Alhamdulillahilladzi arsala rasulahu bil huda wa dinil haqq, liyudzhirahu ‘alad dini kullihi wa kafa billahi syahida.
Asyhadu alla ilaha illallah wahdahu la syarika lah, wa asyhadu anna muhammadan ‘abduhu wa rasuluh, allahumma shalli ‘ala Muhammad wa ‘ala alihi wa shahbihi ajma’in.
Innallaha wa malaikatahu yushalluna ‘alan nabi, ya ayyuhal ladzina amanu shallu ‘alaihi wa sallimu taslima.
Allahumma shalli wa sallim ‘ala Muhammad wa ‘ala ali Muhammad wa ‘ala alihi wa ashhabihi ajma’in, wardha ‘anna ma’ahum birahmatika ya arhamar rahimin.
Allahummaghfir lil mu’minina wal mu’minat wal muslimina wal muslimat, al ahya’i minhum wal amwat, innaka qaribun mujibud da’awat.
Rabbana la tu’akhidzna in nasina aw akhta’na, rabbana wa la tahmil ‘alaina ishrang kama hamaltahu ‘alal ladzina ming qablina, rabbana wa la tuhammilna ma la taqata lana bihi wa’fu ‘anna waghfir lana warhamna anta maulana fansurna ‘alal qaumil kafirin.
Rabbanaghfirlana wa li ikhwaninal ladzina sabaquna bil iman wa la taj’al fi qulubina ghillal lilladzina amanu rabbana innaka ra’ufur rahim.
Robbanaa aatina fiddunya hasanah, wafil aakhirati hasanah waqinaa 'adzaa bannaar
Subhana rabbika rabbil ‘izzati ‘amma yasifun, wa salamun ‘alal mursalin, walhamdulillahi rabbil ‘alamin.
Wa ladhikruallahi akbar, aqimish shalah.